سلام

یکی از دوستای خوبم "خانم طراوت" مطلبی برای من نوشتن که دوست داشتم شما هم بخونید.

 

شاید تا به حال سری به کاخ گلستان تهران زده باشید- که اگر نزدید حتما به شما پیشنهاد می کنم بازدید از آن را از دست ندهید و اگر تا آنجا رفتید کاخ ابیض را که حالا تبدیل به موزه ی مردم شناسی شده فراموش نکنید. این موزه پر از نشانه های آداب و رسوم مردم نواحی مختلف ایران است. دیدن آنها حداقل برای کسی که بیشتر عمرش را داخل شهر ها گذرانده و با فرهنگ غیر شهری آشنایی کمی دارد خیلی جالب و قابل توجه است.

در قسمت مشاغل این موزه می توانید مجسمه های مومی زنان نانوا/ مرد گیوه چی و ... را ببینید و سفره ی عقد زن قاجار/ ساز های قدیمی و هنری مناطق مختلف ایران/ نمونه های پارچه بافی و لباس های گوناگون و خیلی چبز های دیگر را پیدا کنید.

یکی از قسمت های موزه که خیلی توجه من را به خودش جلب کرد ویترینی پر از لوازم خاتم کاری شده بود: میز خاتم/ جعبه ی نفیس خاتم / صفحه ی شطرنج و .... در این ویترین مراحل ساخت یک ورقه ی خاتم را- با به نمایش گذاشتن مواد مورد نیاز و نمونه قطعه های ساخته شده در هر مرحله از کار- نشان داده اند.

خاتم کاری یکی از هنرهای اصیل و باستانی شرقی است (در دایره المعارف ها آمده است که این هنر را به ابراهیم نبی منصوب می دانند ولی بعضی معتقدند که تاریخچه ی این هنر نامعلوم است و با افسانه ها آمیخته شده است).

در اوایل دوره ی اسلامی چند اثر هنری خاتم از مصریان باستان کشف شد که امروزه از آنها به همراه نفیس ترین خاتم های ایرانی در موزه های بزرگ جهان نگهداری می شود.

به عنوان نمونه هایی از خاتم ایرانی می توان به منبر خاتم مسجد عتیق شیراز که قدمت 1000 ساله دارد/ صندوق خاتم مرقد علی (ع) که در دوره ی کریم خان زند ساخته و در دوره ی لطف علی خان نصب شد و تالار خاتم مجلس شورای ملی اشاره کرد.

لازم است از استاد محمد حسین صنیع خاتم و استاد علی نعمت به عنوان پیشکسوتان معاصر- که این هنر بی نظیر وام دار آنهاست- یاد کرد.

دوران پیشرفت و تولد دوباره ی این هنر عصر صفویه بوده است ولی متاسفانه در زمان قاجار با بی توجهی به هنر   خاتم کاری نیز به همراه هنرمندانش وادار به گوشه نشینی می شود. تا اینکه در دوره ی پهلوی با تاسیس مدرسه ی صنایع مستظرفه به دست مرحوم کمال الملک خاتم کاری رونقی دوباره می گیرد.

رونق این هنر بیشتر در شهر های اصفهان/ شیراز و تهران می باشد.

و اما چیزی که در این هنر بیشتر مرا به خود جلب می کند طرز ساخت خاتم/ دقت و ظرافت به کار رفته در آن و حوصله ی هنرمندانش است.

خاتم در واقع چند ضلعی های تشکیل شده از مفتول های نازکی از جنس چوب/ استخوان/ عاج و فلز است. هر چه اشکال خاتم منظم تر و ریز تر و صاف تر باشند نوع خاتم مرغوب تر است. مرغوبیت خاتم تا حدودی به جنس مواد تشکیل دهنده ی آن نیز بستگی دارد. امروزه به دلیل آسان نبودن دسترسی به چوب های رنگی طبیعی مثل چوب های آبنوس/ فوفل / گردو / بقم / عناب / نارنج / کهکم و کبوده گاه از چوب هایی استفاده می شود که در کارگاه رنگ شده اند و دوام کمتری دارند. از عاج نیز کمتر استفاده می شود.

برای ساخت خاتم    خاتم کار ابتدا باید چوب یا استخوان یا فلز را به زخامت یک و یا بیشتر- حداکثر تا حدود 5- میلی متر به شکل مثلث و به طول حدود 30 سانتی متر تراش دهد. بعد تعدادی از آنها را در مراحل مختلف کنار هم می چسبانند تا گل های خاتم تشکیل شوند. طرح ها آن قدر تکرار می شوند تا خاتم مورد نظر از روی طرح استاد کار حاضر شود.  بعد از مراحل پرس کاری لایه خاتم آماده است.

کلیه ی مراحل ساخت این کاردستی مستظرفه 400 مرحله است.

 

برای اولین بار با دیدن یک گزارش خبری تلویزیونی درباره ی این هنر با خلاصه ی مراحل خاتم کاری آشنا شدم و برای اطلاعات بیشتر به چند سایت اینترنتی مراجعه کردم که چکیده ی مطالب آن ها را خواندید. برای مطالعه ی بیشتر  به این سایت ها سری بزنید:

 

• http://fa.wikipedia.org/

• http://www.rugart.org/doc/doc.asp?id=847          

نوشته شده در ۱۳۸٧/۱۱/۱٦ساعت ۱۱:٥٩ ‎ب.ظ توسط مژگان و یاسمن ایرانی نظرات () |